یئنی یازې‌لار / Yeni Yazılar
آنا صفحه Ana Səhifə / تاریخ / 21 آذر نهضتی‌ پروفئسور محمد تقی زهتابی‌نین دیلیندن

21 آذر نهضتی‌ پروفئسور محمد تقی زهتابی‌نین دیلیندن

 21 آذر نهضتی‌نین یارانماسی

 21 آذر نهضتی‌ پروفئسور محمد تقی زهتابی‌نین دیلیندن 

هر سؤزدن اؤنجه :

چوخدان اولار کی بیر سورو ساوادسیز و اخلاق‌سیز آذربایجان تورک لرینه قارشی دوروب آغیزلاریندان هر نه کی عاییله‌لرینه عاییددیر چیخاریب سفسطه توخویورلار!
سید جواد طباطبایی و اونون کیمی ساوادسیز و تربییه‌سیز اینسانلار بیر قانلی دوشمن کیمی آذربایجانین بوغازینا دیشلرین باتیریب قانین ایچمک فیکرینده‌دیرلر.
ایللر اؤنجه احمد کسروی کیمی ساتقین،اؤزوندن اولوب هر شئیین الدن وئرن اینسان چوخ آز تاپیلاردی!
یازیقلار اولسون کی بیلگی دئوریمینده بئله اینسان‌لار تاپیلیر کی دئدیک‌لری ایله هامینی اؤزلرینه گولدورورلر.
اؤزلرینه سایت قوروب‌لار و اورادان بوتون توهم‌لرینی خالقین بئینینه یئرلشدیریرلر.
آذری‌ها آدلی بیر سایت کی اوندا أن چیرکین یازیلار یاییلیر و هر عاغیللی و ویجدانلی اینسان گؤزلجه‌سینه بیر باخیشدا اونلارین تورک‌لردن نیفرت بسله‌مک‌لرین آنلایا بیلیر.
قارداشیم سیزلر ندن بئله اینسان‌لار سینیز؟
ندن دوشونجه‌لرینیز بئله خسته‌دیر؟
دونیا هایانا گئدیر سیزلر هایانا؟
یئتر آرتیق شرف‌سیز پهلوی‌لره و اونلارین دوشونجه‌لرینه باش اگیب قویروق بولاماق!
جناب طباطبایی سیزینله‌یم کی هر گون جهالت‍‌‌ـ‌َده اوزمک‌له تورک خالقینین گؤزوندن دوشورسوز.
سیز تاریخ دن نه آنلاییرسینیز کی اؤزونوزدن سفسطه توخویوب بو یالانلاری یازیق خالقین قولاق‌لارینا دولدوروب هر گون یاشادیغینیز جهالتین باتلاغینا داها درینجه‌سینه باتیرسیز!؟
سیزی باغیشلادیق پارسلارا!،
لوطفن بیرداها مقدّس تورکون و آذربایجانین آدین آغزینیزا آلمایین!
بو گون ۲۱ آذر دیر.تاریخیمیزین بؤیوک سیّدــی، سیّد جعفر پیشه‌وری مقدّس آذربایجانین تورپاق‌لارین پهلوی فاشیزمین ألیندن قورتارما ایل دؤنومو.
بوگونون شنلیک‌لرین اونوتمایاجاغیق و او شرف‌سیز ،ناموس‌سوز پهلوی‌لرین آذربایجاندا تؤکدوگو قانلارین حققینی ده قایتاراجاغیق!
بیزلر اینقیلاب ائتدیک کی فاشیزمدن و بوتون پیسلیک‌لردن قورتولاق آما یازیقلار اولسون کی سیدجواد طباطبایی ‌لر کیمی قوللار بئجه‌ریب و او شرف‌سیز پهلوی‌لرین یولونا داوام ائدیرلر.
ایران خالقی و اؤزللیکجه آذربایجان تورک‌لری بونلار کیمی ساتقین‌لارین سفسطه‌لریله یولدان اولمایاجاق!
یاشاسین سیدجعفر پیشه‌وری
یاشاسین تورک میللتی
یاشاسین آذربایجـــانیمیز
یاشاسین ایران

آیهان میانالی

21 آذر نهضتی‌نین یارانماسی

( 26 آذر  1325، تهران ارتجاعی الی ایله آنا دیلیمیزده یاندیریلان كیتاب گونو مناسبتی ایله )

پروفئسور محمد تقی زهتابی

( بو مقاله ۱۳۵۴ –جو ایلده یازیلمیشدیر )

 21 آذر نهضتیندن ۳۰ ایل كئچدی، بو نهضت ایكینجی دونیا محاربه‌‏سیندن سونرا عموماً ایران آزادلیق حركاتی خصوصاً ملی آزادلیق حركتی‏نین زیروه‌‏سی دیر. بو حركت علیهینه ایستر داخل و ایستر خاریج ده تجزیه‏ طلب آدلاندیریب و بیگانه‏‌لر اَلیله یارانمیش بیر حركت گؤسترسه‌‏لرده، ۲۱ آذر نهضتی مشروطه‏‌دن۱۳۲۴نجو ایله قدر ایران آزادلیق حركاتینین تمامیله طبیعی و لازمی بیر نتیجه سی ایدی، بونا گؤره‌‏ده هئچ بیر خاریجی اَل واسطه‌‏سیله یارانمامیشدی، بو حركت او دؤوردن ایجتیماعی حادیثه‌‏لری قوجاغیندا تدریجله و طبیعی حالدا و خلق حركتینین ایسته‏‌یی و ایراده‏‌سی ‏ایله‌یاراندی. بو مسئله‌‏لری ایشیقلاندیرماق اوچون ۲۱ آذر نهضتینین مختلف جهت‌لرینه دیقّت ائتمك لازیمدیر.

۲۱ آذر نهضتی نئجه یاراندی؟

۱۲۸۹ – نجو ایل اتابك پاركی جنایتی‏ ایله ارتجاع، غلبه چالمیش دموكراتیك مشروطه انقلابینی بوغدو و اونون قهرمانلارینی تدریجله مختلف یئرلرده آرادان آپاردی؛ لاكین آزادلیق فیكری و آزادیخواهلار آرادان گئتمه‏‌دی. بونلار یئنی شرایط و فرصت آختاریردیلار تا قانون اساسی و مشروطه‌‏نی یئنی‏دن دیرچلدیب دموكراتیك اینقیلابی تماملاسینلار. ۱۲۹۹ نجو ایلده بو فرصت یاراندی چونكو تئزار روسیه-ایرانین سیاست صحنه‏‌سیندن چیخمیشدی.

اساساً مشروطه اینقیلابی اشتراكچی‌لارینین رهبرلیگی آلتیندا تبریزده خیابانی قیامی، گیلاندا جنگل نهضتی، خوراسان دا ایسه كلنل محمدتقی‏ خان قیامی باش وئردی و بو حركت‌لرده ارتجاع طرفیندن یاتیریلدی!  لاكین گئنه ‏ده نه مترقی فیكیرلر بوغولدو و نه‏ ده تمام آزادی‏خواهلار محو اولدو.

رضاشاه ناقص قانون اساسیه ال آپاریب اونو روحسوز بیر كالبده چئویردی ، آزادیخواهلارا گؤرونمه‌‏میش دیوان توتدو و بیر سیراسینی زینداندا اؤلدوردو. ایرانین آزادیخواه قوّه‌‏لری رضاشاهـین سیماسیندا مشروطه جیلدینه گیرمیش بیر دیكتاتورون نئجه اینگیلیس‏‌لر طرفیندن یارانیب ایران خالق‌لارینا تحویل ائدیلمه‌سینی بوتون وارلیق‌لاریله لمس ائتدیلر. ایكینجی دونیا موحاریبه‏‌سی باشلاندی و شهریور حادیثه‏‌سینده ایرانی‏دا احاطه ائتدی. اینگیلیس‏لی‏‌لر رضاشاهی گتیردیكلری‏‌ كیمی آپاردیلار. ارتجاع ضعیف‌لَدی ، لاكین ارتجاع دستگاهی اَل دَییلمه‌‏میش قالدی.

 آزادیخواهلار زیندانلاردان چیخدیلار؛ سورگوندن قاییتدیلار و ایران آزادلیق حركاتینین مرحله‏‌سی باشلاندی. بو حركتین باشیندا یئنه‌ده مشروطه اینقیلابی و ۱۲۹۹ نجو ایل حركتلرینین ایشتیراكچی‌لاری دایانیردیلار. ایجتیماعی حركت گوجلندی و حزب‌لر فعالیته باشلادیلار ، خلق حركتیله برابر یواسی ساغلام قالمیش ارتجاع‏دا فعالیتدن اَل گؤتورمه‌میش چوخ آشكار شكیلده مترقی قوه‌‏لرخطابا دئییردی :«قوی متّفق‌لر قوه‏‌لرینی آپارسینلار، اوندا بیز سیزه آزادلیق و دموكراسی‌نین  نه اولدوغونو گؤستره‌‏ریك» (پیشه‏‌وری، ۱۳۲۴ آذربایجان روزنامه‌‏سی ۳۰ شهریور)

 آزادیخواهلار ، ایرانین فاشیزیم علیه‌ـینه غلبه‏‌ده اوینادیغی رولا بئل باغلاییر و دیكتاتورلوغون تازادان احیاسینا آز گمان ائدیردیلر.لاكین فاشیزیم اَزیلیب و متّفقلرین ایرانی تَرك ائتمه‌‏سی یاخینلاشدیقدا كیریمیش ارتجاع آزادیخواه قوّه‌‏لره قارشی جدی هجوما باشلادی. مرحوم پیشه‏‌وری ۱۳۲۴ نجو ایل شهریورین ـ ۲۹ ندا بو حقده یازیردی :

«تهران سریع قدملرله ارتجاع طرفه گئتمكده‌‏دیر . باشیمیزا، یونان خالقینین باشینا گلن اویونو گتیرمك فیكیرینده‌‏دیرلر. مجلس و دولت و مطبوعات ساتیلمیش خائن آداملارین الینه دوشموشدور. بونلار ویریب -ییخیب، اؤز سیاستلرینی یئریتمك ایسته‏‌ییرلر. آزادلیق و دموكراسی نامینه چالیشدیقدا اولان قوّه‌‏لر جوربه‌‏جور بهانه‏‌لر ایله بوغولوب تارومار ائدیلمكده‌‏دیر. رضاخاندان داها قابان، داها خشن بیر جلاد وجودا گتیرمك نقشه‏‌سی جدی صورتده موقع اجرایه قویولموشدو.»

 پیشه‏‌وری آذربایجان روزنامه‌‏سینده یئنه یازیردی : « محاربه خاتمه تاپار-تاپماز اؤلكه‏‌میزده ارتجاعی عنصرلر باش قالدیریب ایگیرمی ایللیك استبداد و دیكتاتورلوق اصولونو دوباره دیریلتمه‌ـ‏یه باشلامیشلار… بیز بیلمیریك آتلانتیك منشوری نه اولدو، پوتسدام كنفرانسینین رأی‏‌لری نییه ایرانا شامیل اولا بیلمه‏‌دی؟! اوندان علاوه منشور آتلانتیك بوتون دونیا میللت‌لرینه اؤز مقدارتینی تأمین ائتمك حاقّینی وئرمیشدیر. بیز آذربایجانلی‌لاردا بو حاقدان ایستیفاده ائدیب ایران ‏داخیلینده اؤز سرنوشتیمیزی تعیین ائدیب و وئردیگیمیز بؤیوك قوربانلار باهاسینا الده ائدیلن قانون اساسینی دیریتمگ ایستیه‌‏ییریك.» (پیشه‏‌وری آذربایجان روزنامه‌‏سی صحیفه ۲۳۱)

 ایكینجی دونیا موحاریبه‏‌سیندن تازا مئیدانا آتیلمیش آمریكا امپریالیزمی‏ده ایرانین سیاست مئیدانا آت چاپماغا باشلادی. بو مسئله آزادیخواهلاری بتر نیگران ائدیردی. چونکی اونلار بیلیردیر كی، آمریكا طرفیندن‏ده حمایت اولان تازا دیكتاتورلوق داها خشن و داها گوبود اولاجاق‏دیر.ارتجاعین قاباغینی آلماق اوچون آزادیخواه قوه‏‌لر ایكینجی دونیا موحاریبه‌‏سی نتیجه‏‌سینده یارانمیش نسبتاً مساعد فرصتی الدن وئره ‏بیلمزدیلر. كئچمیش اینقیلابی سابقه‌‏لری و اینقیلابی زمینه جهتدن ارتجاعیله مقابله آذربایجاندان سوایی ایرانین آیری یئرینده ممكن دئیلدی. دئمك بئله بیر مقابله ایران آزادلیق حركتینین مشروطیه‏‌دن ۱۳۲۴ – نجی ایله اینكیشافینین طبیعی محصولوایدی. بو زامان اینقیلابی قوّه‌‏لر ال- ال اوسته قویوب باخا بیلمزدیلر و بو ایشی محض آذربایجاندان باشلامالی‌دیلار.

بو حقیقتی مرحوم پیشه‏‌ورینین ۱۳۲۴ – نجو ایل شهریورین ۲۴ – نده تبریزین شیر و خورشید سالونداكی نطقوندا آچیق گؤرمك اولار او دئیردی :

«وضعیت ائله آغیر بیر حال آلدی كی، آرتیق تهراندا اوتوروب مقاله یازمادان نطق ائتمكدن بیر نتیجه اولا بیلمییه‏‌جگینی یقین ائتدیم. ناچار بیر ایل بوندان اوّل تبریزده اوزون – اوزادی بحث ائتدیگیمیز مسئله اطرافیندا دوشونمگه باشلادیم.بو چوخ ساده تدبیرایدی، منیم تبریز مسلكداشلاریمدان دئدیلر : آذربایجاندان باشلاماسی بورانی اصلاح ائتمه‌لییك ،  آذربایجان خالقینین اؤز گوجوایله بوردا میللی حكومت گتیرمه‏‌لی‌ییك، تهران ارتجاعین باشی استبدادین مركزی‏دیر. بیر نئچه نوبه‌‏ده اوردان گؤز یوموب مستقیماً بوردا ایش گؤرمه‏‌لی‌ییك. بو فیكرین حقیقتی او وقت نظریمده داها آشكار بیر صورتده جلوه ائتدیگی، دؤولتین مسئول مامورلاری ایله آذربایجان خالقینین تظلم و دادخواهلیق تلگرافلاری حاقّیندا مذاكره ائتدیم. مثلاً بیات دئدی : من رادیو واسطه‌‏سیله مراجعت ائتمیشم. آرتیق خالق عریضه و تلگراف واسطه‏‌سیله اؤزونه زحمت وئرمَمه‏‌لیدیر. صدر دئدی : بیر تلگراف اولماسین مین تلگراف اولسون من بو كیمی بوش سؤزلره جاواب وئر‏مییه‌جییم. بو سؤزلرین آیری جاوابی اولابیلمزدی، گرك خالقا مراجعت ائتمك. خالقین یومروغونون گوجوایله آزادلیغی تأمین ائتمك. بو شعارلار من تبریز آزادیخواهلارینین تكلیفی اوزه‏‌ره تهراندان آذربایجانا حركت ائتدیم. (پیشه‏‌وری ۲۱ آذر روزنامه‌‏سی صحیفه ۸٫)

بئله بیر شرایطده ۱۳۲۴- نجو ایلین اوّللریندن بیر سیرا آزادیخواهلار ایرانین مختلف یئرلریندن تبریزه گلیب شهریورین ۱۲- سینده آذربایجان دموكرات فرقه‏‌سینی تشكیل ائتدیلر. بو فرقه‌‏نین مؤسسلری و قاباقجیل‏لارینین چوخو مشروطه اینقیلابی، خیابانی قیامی، جنگل نهضتی و ۵۳ تفرین اشتراكچیلاری ایدیلر. بو شخصلردن آشاغیداكیلاری نمونه گؤسترمك اولار:

  1.   حاجی عظیم‏خان (ستارخانین قارداشی)،
  2.  نظام‏الدوله رفیعی (فرقه‏‌نین مؤسسلریندن و مشروطه اینقیلابی زمانی آذربایجان انجمنین عضوو)
  3. مستشارالدوله (مشروطه دورو آذربایجان انجمنین عضوو)
  4. .میرجعفرپیشه‌‏وری(جنگل حركاتینین فعال رهبرلریندن)
  5. میرزه نوراله خان‏یكانی (مشروطه اینقیلابینین ان مشهور قهرمان مجاهد رهبرلریندن)
  6. نعمت آقاولی صمصام (مشروطه اینقیلابیندا ستارخان مجاهدلریندن)
  7. مرندلی برهانی (خیابانی قیامی اشتراكچیلاریندان)
  8. علی فطرت (شاعیر مشروطه آزادیخواهلاریندان)
  9. علی قهرمانی (ستارخان آتلیلارینین رئیسی و خیابانی قیامی انیقیلاب‌چیسی)
  10. تقی شاهین (۵۳ نفردن)، طسوجلو جمالی (مشروطه و خیابانی انقلابچیلاریندان)
  11. میركاظم (مشروطه اینقیلابی مجاهدلریندن)
  12. جعفر ادیب و میر عبدالحسین فائقی (مشروطه و خیابانی قیامی معارفچی‏لریندن) و … بو شخصیلردن آذربایجانین بوتون شهرلری و قصبه و كندلریندن واریدی و فرقه‌‏نین اؤن سیرالاریندا گئدیردیلر.آزادلیق، مشروطه بوتون ایرانین یولوندا گئتمیش قیرخ ایللیك (۱۹۴۵- ۱۹۰۵) دؤیوشلر و مبارزه‏‌لرین ایشتیراكچیلارین طرفیندن یارانمیش بیر فرقه فقط اونون دوشمنلری طرفیندن بیگانه‏‌لر اَلیله یارانان فرقه آدلانا بیلر. بئله بیر فرقه آزادیخواه قوّه‏‌لر طرفیندن قانون اساسینی دیریتمك، آزادلیق دموكراسی رولو حقوقلاری تأمین ائتمك و دیكتاتورلوغون قاباغینی آلماق اوچون یارانا بیلردی.آذربایجان دموكرات فرقه‏‌سی بو ایش اوچون‏ده یارانمیشدی. بونو قید ائتمك لازم‏دیركی، دونیانین هئچ بیر یئریندن و هئچ بیر زامان ائله اینقیلابی حركت باش وئرمه‏‌میش و باشدا وئره‌‏بیلمزكی، خاریجی ذی‏نفع قوّه‏‌لر اؤز خئییرلرینه اوندان استفاده ائتمه‏‌گه جان آتماسینلار. بئله خاریجی جهدلر بیر حركتین خلقی‏لیگی و اونون خلقی طرفیندن یارانماسینی خدشه‏‌دار ائده بیلمز. آذربایجان دموكرات فرقه‌‏سینین یارانماسی و ۲۱ نهضتی‏ده بو قانوندان مستثنی دئیلدیر.ـ

ـ ۲۱ آذر نهضتی نئجه یاراندی؟

ایرانین یوخاریدا گؤستردیگیمیز ایجتیماعی – سیاسی وضعیتی نظره آلاراق ۱۳۴۴-نجو ایل شهریور آیینین۱۲ سینده فرقه‏‌نین ۱۲ مادّه‌‏ـدن عبارت اولان مراجعت نامه‌‏سی نشر اولوندو. بئله‌‏لیك‏ده آذربایجان دموكرات فرقه‏‌سی تشكیل اولوب ایشه باشلادی. بو مراجعت‏نامه فرقه‌‏نین آذربایجان باره‌ـ‏ده اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و میللی احتیاجلاری اساسیندا شعارلارینی ایره‌ـ‏لی سوروردولر. مراجعت‏نامه‏‌ـنی ۴۸ نفر ایمضاء ائتمیشدی‏كی، بیر پاراسی سونرالار دالی چكیلدیلر. بیر آی كئچمه‌ـ‏دن آذربایجان كارگر اتحادیه‏‌ـسی و حزب توده ایرانین آذربایجان و زنگان تشكیلاتیدا فرقه‌ـ‏یه ملحق اولدولار، بئله‏‌ـلیكده آز بیر مدت عرضینده فرقه آذربایجانین ان قدرتلی و نفوذلو ایجتیماعی تشكیلاتینا چئوریلدی. بو مراجعت‏نامه و یا فرقه‏‌ـنین اساسی هدفلرین مرحوم پیشه‏‌ورینی ۱۳۲۵ – نجو ایل اردیبهشت آیینین ۲۴ نده آذربایجانین شخصیت‏لری كنفراسیندا بئله خلاصه ائتمیشدی :

«ایران داخیلینده ایرانین ایستیقلال و تمامیت ارضی‏سینی مراعات ائتمك شرطیله اؤز داخلی ایشلریمیزی اؤز الیمیزه آلماق و اؤز ائویمیزی اؤز ایداره‌ـ‏میزایله ایداره ائتمك اؤز آنا دیلیمیزده میللی فرهنگیمیزی مترقی و موعاصیر حالا سالماق» ( پیشه‏‌وری ۲۱ آذر روزنامه‌‏سی صحیفه ۳۰)

آذربایجانین آذربایجانلی اَلیله ایداره اولما ایشینی فرقه قانون اساسینی بیر ستونی اولان ایالتی و ولایتی انجمن‏لری واسطه‏‌ـسیله حایاتا كئچیرمك ایستردی، بونا گؤره تهراندان بو انجمن لری تشكیل ائتمك طلبینی ایره‏‌ـلی سوردو، لاكین صدرالاشراف كابینه‏‌ـسی بو تكلیفی مهر آییندا رد ائتدی و آذربایجاندا جدی ترورا اَل آتدی. بئله‏‌ـلیك‏له بیر داها معلوم اولدوكی، تهران آذربایجانین قانون حقینی دینج یولیله وئرمیه‏‌ـجكدیر. فرقه یارانمیش ایمكانی الدن وئره بیلمزدی بونا گؤره‌ـ‏ده مستقل حركت ائتمه‏‌ـلی‏دیر.

«خالقیمیز سیاست‌ـده سردار میللینین تهرانا گلمه‌ـ‏دن قاباق تعقیب ائتدیگی یول ایله گئتمه‌‏لی، اونا تقلید ائتمه‌ـ‏لیدی». (پیشه‏‌وری ۲۱ آذر روزنامه‏‌سی صحیفه ۱۴۹٫)‌

بئله اولدوقدا فرقه ایالتی انجمن ایله كفایت‏لنیب قالا بیلمزدی. خالقین آرزولارینی حایاتا كئچیرَ‏ن تشكیلات لازیم ‏ایدی بو ایش اوچون خالق كنفرانسلاری یاراتسین. خالقا مراجعت اولدو.خالق كنفرانسلاریندا اون مینلرجه ایمضایا مالیك اولان قرارلا تهرانا منتظر اولمادان میللی آزادلیق تامین ائدن موختارییت و میللی حكومت تشكیلاتی طلب ائد‏ن تصمیم نامه‏‌لر سئل كیمی آخیب تبریزه گلدی، فرقه‏‌میزایسه خالقیمیزین روحوندان قوپان بو بؤیوك نفسه لاقید قالا بیلمز و خالقی اؤز حالینا قویا بیلمزدی. اونا گؤره چوخ سریع بیر صورتده خالق كنفرانسلارین آرزولارینی عملی ائتمك و خالقین سسینه تمركز وئرمك اوچون آبان آیینین ایگیرمی دوققوزوندا، اؤزونو مؤسسلر مجلیسی آدلاندیران، خالق ییغینجاغی یاراتدی.» (پیشه‏‌وری ۲۱ آذر روزنامه‌‏سی صحیفه ۲۲ـ)

ـ۲۴۰نفر حدودوندا نماینده‌‏سی اولان و تبریزین شیر خورشید سالونوندا كئچیریلن بو ییغینجاق میللی حكومتین اساسینی قویدو و فوریتله میللی مجلسین چاغیریلماسی قرارینی قبول ائتدی. آذر آیینین بیرینجی یاریسیندا مجلسین انتخاباتی كئچیریلدی. بو زامانلار تهران حكومتی “بیات”ی تبریزه گؤندردی . “بیات ” ایالتی انجمنی گلجك مجلسین تصویب ائده‏‌ـجگی صورتده قبول ائتدی و بو ایشه دیققت قازانمادان اؤتوردی. فرقه اؤز ایشینه داوام ائتدی. ۲۱ آذر گونو میللی مجلس آچیلدی و میللی حكومت قورولدو. رسمی دؤولت تشكیلاتی یاراتماق ایشیله مشغول اولماقلا برابر فرقه اؤز اساسینی مؤحكم‌ـ‏لندیرمك ایشیندن غافل دئییلدی. بئله‏‌ـکی مهر آیینین دوققوزوندا فرقه‌‏نین بیرینجی کنگره‌‏سی تشكیل اولوب فرقه‌ـ‏نین خط حركتینین و مرام‌ـنامه‏‌سی تصدیق ائتدی. ۱۳۲۴- جو ایل آذرین ییرمی بیری خالقیمیزین تاریخینده اَن هیجانلی گونلردن بیرایدی. بو گونه شاهید اولانلار بیلیرلركی، بو گون بیر طرفدن ساعات بناسیندا میللی مجلیس آچیلیر و او بیری طرفدن ایسه فدائی قوه‏‌ـلری طرفیندن محاصره اولونموش تبریز ارتشی‏نین فرماندهی سرتیب “درخشانی” ایله مذاكره دوام ائدیردی. تا اوردو قارداش قانی تؤكولمه‏‌ـدن تسلیم اولسون.ـ

فدائی قوّه‏‌لر نئجه یارانمیشدی؟

دئمك فرقه دولت تشكیلاتی یاراتماغا چالیشماقلا برابر بیلردی‏ كی، تهران اوردوسو تبریزده اولدوغو حالدا میللی حكومت ایش باشینا گله ‏بیلمز ،‌ بونا گؤره یارانان میللی حكومتین سلاحی آرخاسیندا حاققیندا‏دا دوشونور و فعالیت ائدیردی. بورادان اوخوجولارا بئله بیر سؤال میدانا گله‌ـ‏بیلر. بو فدائی‏لر كیملرایدیلر؟ فدائی تشكیلاتی نئجه یاراندی؟۱۳۲۰ – نجی ایل شهریور آییندا رضاشاه قاچیب ایران اوردوسو داغیلاندا آذربایجان كندلرینین الینه چوخلو سلاح دوشدو و اربابلارلا كندلیلر آراسیندا توقوشمالار باشلاندی. بو توقوشمالار زامان كئچدیكجه شیدّتلنیردی و كندلیلر یایین اوّللرینده حزب توده ایرانین آذربایجان ایالتی كمیته‏‌سینین تشبّوثوایله آذربایجان استاندارینین كفیلی آقای نیكخو كندلیلرین وئرمه‌‏لی اولدوغو بهره مالیكانه باره‌ـ‏ده بخشنامه صادر ائله‏‌ـدی. بو بخشنامه حزب توده ایرانین ایالتی كمیته‏‌سی طرفیندن تكثیر اولونوب بوتون كندلره گؤندریلدی. بو ایش اربابلا كندلی آراسینداكی توقوشمانی داها شیدّتلندیردی. بونون نتیجه‏‌سینده فرقه‏‌نین یارانماسی عرفه‌‏سینده آذربایجانین بوتون زیندانلاری كندلیلرله دولوایدی. كندلیلرین حزب توده‌ـ‏یه شیكایتی او یئره چاتمیشدی‏كی، ـ۱۳۲۴ – نجو ایلین یاییندا حزب توده‌ـ‏نین مركزی كمیته‌‏سی اصفهانلی وكیل دادگستری “مرتضی راوندی”  تبریزه گؤندریلمیشدی تا زیندان اولموش كندلیلردن محكمه‏‌لرده مدافعه ائله‌‏سین. بو زامانلار تهران حكومتینین كندلیلر علیهینه فشاری آرتدیقجا اونلارین ناراضی‏لیقلارینی داها آرتیردی. فرقه یارانان زامان آذربایجان كندلیسی بو وضعیتده ایدی. فدائی‏لر همین ناراضی كندلیلر ایدی، و فدائی تشكیلاتی‏دا بونلارین طرفیندن یارانمیشدی.

آذربایجان دموكرات فرقه‏‌سینین رولوایسه بو ناراضی كندلیلری اؤز عضولری واسیطه‏‌سیله منتظم حالا سالماق و معیّن هدفه دوغرو یونلتمكدن عبارت ایدی. مرحوم پیشه‏‌وری فدائی دسته‌‏لری و اونون تشكیل باره‏‌ـسینده دئمیشدیر :

«بو فدائی دسته‏‌لرینین باره‌‏سینده متأسفانه بو وقته‌ـ‏دك چوخ ائشیدیلمیشدیر.بو تشكیلاتین تفصیلی میللی تاریخیمیزین اَن شانلی صیغه‌لریندن بیرینی وجوده گتیرمیشدیر. فدائی تشكیلاتی چوخ طبیعی بیر صورتده خالق حركاتیندا دوغموشدور، كندلردن اینتیقام آلماق قصدیله مئیدانا چیخان بو جریاندا فرقه تشكیلاتلارینین گؤستردیكلر و فداكارلیغی اینكار ائتمه‌ـ‏یه لزوم یوخدور. دوغرودور كندلی، ژاندارم ظلموندن جانا دویوب اونون شرّینی دفع ائتمك اوچون سیلاح اَلده مبارزه‏‌ـیه قیام ائتمیشدی، لاكن اونو تشكیل ائدن اونون باشیندا دوران،اونو دوزگون هدفه سوق ائده‏ن فرقه‏میزین یئرلی تشكیلاتلارینین ترتیب ائتدیگی قهرمانلار اولموشدو. آجی تنقیدلر و شدید تعرّوضلره باخمیاراق كمال خونسردلیكله خالقی تشكیل ائدیب فدائی دسته‏‌لرینین فرقه‌‏نین اینانیلمیش آداملارین رهبرلیگی آلتیندا چكمه‏‌ـگه چالیشیردی. نهایت حركت خلق ایچره‌‏سیندن باشلاییب بوتون اؤلكه‌‏نی بورویوب تهران ارتجائنین قوشون قلعه‌‏لرینی اوزوك قاشی كیمی محاصره‌ـ‏یه آلیب میللی قدرتیمیزین قاباغیندا دیز چؤكمگه مجبورائتدی.» (پیشه‌‏وری۲۱آذر روزنامه‏‌سی صحیفه۶۴)

فدائی تشكیلاتی آذربایجانین بؤیوك یئرلرینده یارانمیش بؤیوك بیر مسلح تشكیلات ایدی. بو تشكیلات اؤزوده ارتجاعین هجوما كئچدیگی و بیداد ائتدیگی بیر زاماندا یارانمیشدی. خالقیمیز و ۲۱آذر نهضتی‏نین بؤیوك افتخارلاریندان‏دیركی، بئله بیر شرایطده فدائی تشكیلاتی‏نین یارانماسی جریانیندا بیر نفرده اولسون خیانت ائتمه‌‏میشدیر. مرحوم پیشه‏‌وری ۱۳۲۵ – نجی ایل مهرین ۲۵ نده دئییردی :

«بو گون ایفتیخار ائدیریك‏‌كی، آغیر بیر شرایطده او وقت‏‌كی، آذربایجاندا ارتجاع تام قدرتله حوكمران‌لیق ائدیردی، بیز آذربایجاندا بیر مسلح فدائی تشكیلاتی وجوده گتیردیك ‏كی، اونون افرادیندان بیر نفرده اولسون خیانت ائتمه‏ دی.» (پیشه‏‌وری ۲۱ آذر روزنامه‏‌سی صحیفه ۱۲۸)

بلی فدائی قوّه‌سی و اونلارین قهرمانلیق حركاتی تهران، اونون ژاندارمالاری و دؤولت مامورلارینین آذربایجانا گؤستردیگی اقتصادی و میللی ظولمون قانونا اویغون عكس ‏العمل ایدی. نئجه‏ كی محمدعلیشاهین ظولمو بو فدائی‏ لرین آتالارینی تفنگ گؤتوروب مجاهد دسته‏ لری یاراتماغا مجبور ائتمیشدی.

ـ ۲۱ آذر نهضتی بوتون ایران آزادلیغینین باشلانقیجی‏ ایدی

سلطنت رژیمی بیرینجی ۲۱ آذر نهضتینی  تجزیه ‏طلب آدلاندیریب و چوخلاری بو نغمه‌‏نی تكرار ائتمكده ‏دیرلر.دوغرودان می ۲۱ آذر نهضتی آذربایجانی ایراندان آییرماق ایستردی؟ فرقه زامانی‏نین بوتون سندلری و مرحوم پیشه‌‏وری‏نین بوتون مقاله‏‌لری و سخنرانلیقلارینی نظردن كئچیردیكده چوخ چتین ائله مدرك و مقاله‌ـ‏یه راست گلمك اولاركی، اورادا فرقه‌ـ‏نین بوتون ایستكلرینین ایران چرچووه‌سی داخیلینده اولدوغونو قید اولونمامیشدیر. ۱۳۲۴- نجو ایل فرقه‌‏نین بیرینجی رسمی سندی اولان ۱۲ شهریور مراجعت‏‌نامه‏‌سینین بیرینجی ماده‌‏سی همین بو مسئله ایدی. بو باره ده سندلر اوقدردیركی، گؤسترمك و یا یازماقلا باشا گلمز. اگر اوخوجولار خصوصیله جاوان نسل بو باره ده حقیقتی بیلم‏ك ایسترلرسه، مرحوم پیشه‌‏ورینین سئچیلمیش اثرلری و ۲۱ آذر كیتابی هابئله ـ ۱۲ شهریور كیتابینی الده ائدیب و اوخوسونلار.بونونلا برابر قید ائتمك لازیم حساب ائدیریك‏ كی، اؤز فعالیتینی بیرینجی مرحله‏‌سینده آذربایجان دموكرات قوّه‏‌سی چالیشیردی. بوتون ایرانی آزاد ائتمك اوچون آذربایجاندا بیر دایاق و مركز یاراتسین. ۱۳۲۴- نجو ایل شهریورین ۲۱ ینده مرحوم پیشه‏‌وری یازیردی :

«تاریخ بیزیم عهده‏‌ـمیزده بؤیوك بیر وظیفه قویموشدور. بیز آذربایجاندا سارسیلماز بیر آزادلیق قلعه‌‏سی وجوده گتیرمه‏‌لی‌ییك».بو ایشه موفق اولاندان سونرا فرقه اؤز فعالیتینی ایكینجی مرحله‏‌سینه باشلامیشدیر، اودا بوتون ایرانی آزاد ائتمك مسئله ایدی.دئمك فرقه‌‏نین ایلك گوندن هدفی بوتون ایرانی اسارت و دیكتارلوغوندان آزاد ائتمك ایدی. مرحوم پیشه‏‌وری ۱۳۲۴ – نجو ایل مهر آیینین سكیزینده یازیردی :

«بیز مقاله‏‌لریمیزین بیرینده یازمیشدیق اگر تهران اؤزونو ارتجاعین آغوشینا آتارسا بیز اؤز آزادلیغیمیزی مستقل بیر صورتده تامین ائده‏‌جَییك. او ایشیمیزین باشلانغیجی ایدی. ایندی فرقه‏‌میزین قدرتی آرتمیشدیركی، بیر قدر ایره‌‏لی قویوب دئییریك اگر تهران توتدوغو یولدان قاییتماق ایسته‌‏مزسه،بیز اونو قهر و غضبله او یولدان قایتارمالی‌ییق». (پیشه‏‌وری سئچیلمیش اثرلری صحفه ۲۲۴)

ـ۲۱ آذر نهضتی و باشقا ایران میللت‌لری

ـ ۲۱ آذر نهضتینده ان اساسی مسئله‏‌لردن بیری‏ده میللی حقوق مسئله‌‏سیدی، لاكین او بو میللی حقوقو تكجه آذربایجانلی‌ـلار و ایران تورك‏لری اوچون دئییل بوتون ایران خالقلاری اوچون ایستیه‌ییردی. یعنی فرقه ایراندا آزادلیق و دموكراسینین برقرار اولماسینی بیر طرفدن و ایكینجی طرفدن ایسه آزادیخواه قوّه‏‌ـلرین كمكی و  محروم میللتلرین آذربایجان‏ كیمی اؤز میللی حقوقلارینا چاتماسی یولونا  دوشونوردو. چونکی فرقه و اونون رهبرلری میللی ظولمون آجیسینی دادمیش و چوخ میللتلی ایراندا میللی قوّه‌ـ‏نین نئجه بؤیوك قدرت اولدوغونو یاخشی بیلیردیلر. اولار یاخشی باشا دوشوردولركی، اگر محروم ایران میللت‌لری آذربایجان‏ كیمی اؤز میللی حقوقلارینی آلماق اوچون بیرلیكده آیاغا قالخسالار ایران ارتجاعینی مطلق ییخیلاجاق ‏دیر.

فرقه‏‌ـنین كورد خلقیله همكارلیغی و قارداشلیغی بو حقیقتی عملی شكیلده ثبوت ائدیر. فرقه‏‌نین بو سیاستی تكجه كورد میللتینه عایید دئیلدی، بوتون محروم ایران میللت‌لری نظرده توتولوردو. لاكین تأسف‏لرله قید ائتمك لازیم‏دیر كی، او زامانلار باشقا محروم ایران میللت‌لرینده میللی شعور هله لازیمی سَویه‏‌ـده دئییل دی. بونا گؤره‏‌ـده مرحوم پیشه‏‌وری بو مسئله‏‌ـیه اؤرتولو توخاناراق ۱۳۲۴-نجو ایل آذرین سكیزینده یازیردی :

«بیز هئچ بیر قوم و هئچ بیر میللت و هئچ بیر جماعته دوشمن دگیلیك، اؤزوموزه روا گؤردوگوموز یاشاماق و ترقی ائتمك وسیله‌‏لرینی اؤزگه‌‏لره اوچون‌ـده روا گؤروب بو گونه‌ـ‏دك كیمسه‌‏نین ترقی و تعالیسی ایله مخالفت ائتمه‌‏میشیك ، حتی تهران ارتجاعی حكومتینین آزادلیغیمیز علیهینه ایشلتمكده اولدوغو خائنانه تدبیرلریده فارس میللتی‌نین حسابینا یازماق ایسته‏‌میریك. میللی اسارت و استبداد اصولونون مزه‌ـ‏سینی آنلادیغیمیزا گؤره اسیر میللت‌لره اوره‌گیمیز یانیب اونلارین اسارت و استعمار بویوندورغو آلتیندان خلاص اولماقلارینی صمیم قلب‌ـدن آرزو ائتدیگیمیز حالدا زلف یاره توخانماق قورخوسوندان، اونلارین آزادلیق حركتی حقینده بیرلشدیریب و اونلاری دموكراتیك فرقه‏‌ـیه باغلایان آنجاق فرقه‏‌میزین میدانا آتدیغی میللی شعارلاردیر.» ( پیشه‏‌وری ۲۱ آذر روزنامه‌‏سی صحیفه ۱۲۳)

مرحوم پیشه‌‏وری بیلیردی كی، آذربایجان خالقی، تاریخ بویو همیشه ایران ایستیقلالی و تمامیت ارضی‏‌ـسینی اؤز قانیله حفظ ائتمیشدیر. اگر لازم گلسه یئنه‏‌ـده بو مقدّس وظیفه‌‏نی شرفله یئرینه یئتیرجك‌ـدیر. لاكین هئچ وقت اؤز میللتینی و دوغما دیلی و میللی خصوصیتلریندن صرفنظر ائتمیه‏‌ـجك دیر. ایران بوتون ایران میللت‌لری‏ كیمی آذربایجانیلارین و تمام ایران توركلرینین‏ده قدیم‌ـدن وطنی اولموشدور. باشقا ایران میللتلری‏ كیمی آذربایجانیلار و بوتون ایران توركلری اوندان سونرا كئچمیش كیمی حقوق سوز یوخ، آزاد، برابر حقوقلو بیر ملت كیمی میللی وارلیق، دیل و ادبیات و میللی خصوصیتلرینی توسعه وئرمك‏له آزاد شكیلده ایراندا یاشایاجاقلار.بوتون محروم ایران میللت‌لری ال- اله وئریب بو آرزولارینی تخته چیخاراجاقلار. دیل مسئله‏‌سی همیشه آذربایجان روشنفكرلرینی دوشوندورموشدو. آذربایجان دموكرات فرقه‌‏سینین بیرینجی كنگره‌ـ‏سینده كنگره‌ـ‏نین رسمی نماینده‌‏سی آقای مكرم ‏المله محكم منطق‏له دئمیشدیر : «مسئوللارین گوجو ‏ایله اؤز دیللرینی آذربایجان‏لیلارا تحمیل ائتدیكلرینی ادعا ائدنلر چوخ نادان آداملاردیر مسئول‏لار یوز ایلدن آرتیق آذربایجاندا حكومت ائده ‏بیلمه‌ـ‏دیكلری حالدا اؤز دیللرینی بیزه تحمیل ائتمیش‏‌لر. عجبا آلتی یوز ایلدن زیاده حكومت ائدن فارسلار نه اوچون بو دیلی دییشدیرمه‌ـ‏یه موفق اولمامیشلار؟ (پیشه‏‌وری سئچیلمیش اثرلری صحیفه ۲۹۶٫)

گؤستردیگیمیز۲۱ آذر نهضتی‏نین سون هدفی بوتون ایراندا آزادلیق دموكراسی و قانون اساسی برقرار ائتمك ایدی. بونلا برابر بو اینقیلابین خصوصیتی اونون اینترناسیونالیزم روحونا مالك اولان میللی سیماسیندا ایدی … بونا گؤره دیل و میللییت مسئله‏‌سی اونون اساس سنگری و دایاغی‏ ایدی. بو نهضتی بوتون دونیادا تانیتدیران‏دا بو خصوصیتلرایدی. محض همین دیل و میللییت واسطه‏‌سی‌له‏ ایدی‏ كی، بوتون عالم بیلدیگی، ایرانین اوچده بیر حیصه‌‏سیندن چوخونو تشكیل ائد‏ن ائله بیر میللت واریمیش‏ی، ایللر بویو میللی حقوقلاردان محروم اولموش و ایندی اؤز دیلینده یازیب اوخویور، اؤز ایشلرینی اؤزو ایداره ائدیر و بوتون ایرانی آزاد ائتمك ایسته‏‌ییر.ـ

ـ ۲۱ آذر نهضتی و دونیا خالقلاری

ایكینجی دونیا موحاریبه ‏سیندن سونرا ۲۱ آذر نهضتی دونیادا غلبه چالان بیرینجی میللی آزادلیق حركتی ایدی. بونا گؤره‌ـده  بوتون دونیا خالقلاری‏نین دیققتینی جلب ائتمیشدی. اگر ۱۳۲۵-۱۳۲۴ ایللر آذربایجان روزنامه‏‌سینین صفحه‏‌ـلرینه باخیلسا، فرانسه و سایر اروپا اؤلكلرینین اجتماعی،سیاسی تشكیلاتلاری و سیاسی شخصیتلرین ۲۱ آذر نهضتینین غلبه‌‏سی مناسبتله گؤندردیكلری تبریك تلگرافلاری دیققتی جلب ائده‏‌ـجك دیر. ۲۱ آذر نهضتی زامانی بوتون شرق و آفریقا خالقلاری او جومله ‏دن یاخین و اورتا شرق منطقه‏‌سی خالقلاری استبداد و امپریالیزمین پنجه‏‌سی آلتیندا ان آغیر و فلاكتلی گونلر كئچیردیلر. بو خالقلارین آزادیخواهلاری او جومله‏‌ـدن عراق، الجزایر، تونس، بلوچستان و سایر اؤلكه و خالقلارین مترقی شخصلری كیمی و یا شیفاهی شكیلده ۲۱ آذر نهضتینی صمیم قلبدن تحسین ائتمیش و اوندان بؤیوك اومود گؤزله‏‌ـدیكلرینی بیلدیرمیشلر. ۲۱ آذر نهضتی بو خالقلارین مبارزه روحونون گوجلنمه‏‌سینه جدی تاثیر ائتمیشدیر.ـ

میللی حكومت نه ایشلر گؤروردو؟

بؤیوك ایجتیماعی ایشلر گؤرمك اوچون بیر ایل چوخ آز بیر مدت‏ دیر. بونونلا برابر میللی حكومت بیر ایل عرضینده، تهران حكومتینین ایللر اوزونو آذربایجاندا گؤرمه‏‌دیگی ایشلری گؤردو. بونودا علاوه ائتمك لازیم دیركی، اصلاحات اوچون پول لازیمدیر. لاكین میللی حكومت ایش باشینا گلنده بوش الیله ایش باشلادی. چونکی دوشمنی آییق سالماقدان اؤتورو  فرقه آذربایجان بانك‏لارینی ۲۱ آذره بیر هفته قالانا قدر اؤز الینه آلمامیشدی. تهران حكومتی بو فرصتدن استفاده ائدیب تبریز بانك‏لاریندا اولان نقد پول‏لاری چكیب آپارمیشدی. بئله‏ كی فرقه‏ بانك‏لاری تحویل آلاندا دولت بانكیندا ایكی میلیون و ایكی یوزمین تومن آیری بانك‏لاردا ایسه یاریم میلیون تومن پول واریدی. بونون مقابیلینده بانك‏لار ۱۰ میلیون تومن خالقا بورجلو ایدیلر. بوندان علاوه میللی حكومت آذر آیی بابتیندن كارمندلره اون میلیون تومن‏ ده آرتیق حقوق وئرمه‏‌لیدی. دئمك میللی حكومت ایش اوستونه گلنده بوش الیله ایشه باشلامیشدی. بونون مقابیلینده آذربایجانین بوتون كندلری، شهرلری آبادلیق، اقتصاد، معارف، ایش و سایره جهتلردن اولدوقجا گؤزه‌گلیملی ‏ایدی.بونون نتیجه‏‌ـسینده تبریزین كلی اهالی‏سیندن آنجاق ۲۰۰- مین نفری قالیردی و آذربایجانین یوزمینلرجه اهالیسی عائله‏‌لرینی دولاندیرماق اوچون آذربایجانی ترك ائدیب ایرانین باشقا یئرلرینه سپه‏‌لنمیشدیلر. بونا گؤره‏‌ـده ۲۱ آذر نهضتینین مهم ایشلریندن بیری‏ده آذربایجانین برباد حالا سالینماسی و محو اولماغا دوغرو گئتمه‌‏سینین قاباغینی آلماسیدی . بو بربادلیق مشروطه‏ اینقیلابی و خیابانی قیامی زامانی خلقیمیزین گؤستردیگی قهرمانلیق‏لارین و ایرانین ایستیقلالینی قوروماقلارین، تهران حكومتی و رضاشاه طرفیندن آذربایجانا وئریلن جزا و مكافات موزدی‏ ایدی!

دئمك آذربایجان اوتوز ایل تهران طرفیندن عمدا برباد حالا سالینماسیندان سونرا الی بوش ایش اوسته گلمیش میللی حكومته تاپشیریلدی. لاكین خالقا و اونون همّتینه دایانان، خالق طرفیندن و اونون ایستگی ایله ایش باشینا گلن میللی حكومت دؤرد بئش آی مدتینده عادلانه مالیاتلار، خالقین كونوللو كمگی ایله كارخانالار و سایر گلیر منبعلرینی ایشه سالدی.ـآذربایجان ورشكست حالیندا اولان میللی وضعیتی دوزه‌ـ‏لتدی . مرحوم پیشه‏‌وری باش وزیر اولدوغو زامان ۱۳۲۵- نجی ایل فروردین آیینین ـ۱۶ سیندا میللی مجلسین ایكینجی اجلاسیندا دئییردی :

«بوگون‏‌كی، آیین ۱۶ سیدیر، مالی جهتدن داها وحشتیمیز یوخدور. بیز بیلیریك ‏كی، پولوموز وارسا بؤیوك موفقیت‌‏دیركی، بورجوموزو تنظیم ائتمیشیك و كسر بودجه‌‏میزده یوخدور.»(پیشه‌‏وری سئچیلمیش اثرلری ۳۵۰)

میللی حكومتین مختلف قسمتلرینده آپاردیغی ایصلاحاتین هامیسینی گؤسترمك ممكن دئییل دیر. بورادا اونلارین ان مهم‌ـ‏لرینه ایشاره ائده‌‏جَییك. اكینچیلیك و كند حایاتی باره‏‌ـده دئمك لازیم‏دیركی، میللی حكومت زامانی بوتون خالصه تورپاقلار و آذربایجاندان قاچمیش خالق دوشمنلرینین تورپاقلاری كندلیلر آراسیندا بولوندو، اكین‏چیلیگی گئنیش‏لندیرمك اوچون كندلیلره توخوم وئریلدی و مادی كمك اولوندو. صوفیان طرفینده اكین‏چیلیگین نمونه و تجربه یئرلری و علمی تحقیقات ایشلری اوچون بینوره حاضیرلانماغا باشلادی. تورپاق صاحبلریله كندلر آراسیندا عادلانه مناسبتلر و قانونلار قویولدو. صنایع ساحه‏‌سینده آذربایجانین مختلف شهرلرینده یاغلانمیش كارخانالار جدی كمك ائتمكله میللی حكومت اونلاری ایشه سالدی. ایشسیزلرین بؤیوك حیصّه‏‌ـسینه ایش تأمین ائتدی و آذربایجانین ایقتیصادیاتینی جانلاندیریب محكم اساسلار اوزه‌ـ‏رینده قوردو.میللی حكومت آنجاق خشكبار و سایره اولونمالی محصول‏لارا بو شرطه صادر اولماغا اجازه وئردی‏ كی، صادر ائدنلر اؤلكه‏‌نین احتیاجی اولان شئی‏لری وارد ائتسینلر. ۲۱ آذر نهضتیندن قاباق آذربایجاندا مریض خانالارین فقط ۲۰تختخوابی واریدی. فرقه زامانیندا آذربایجاندا بیر ایل مدتیننده ۲۰ تازا خسته خانا آچیلدی، اونلاردا ۸۰۰ تختخواب واریدی. دیل و فرهنگ، مدنییت ساحه سینده میللی حكومتین گؤردویو ایشلر تهران حكومتینین ۵۰ ایل عرضینده آذربایجاندا گؤردویو ایشلردن قات – قات اوستون ایدی. بو بیر ایل عرضینده تبریز دانیشگاهی یارانیب، آنا دیلینده ایشه باشلادی و اونون بناسینین اساسی قویولدو. بو بیر ایلده آذربایجان فولكلورو، خواننده‌‏لر و موسیقی اوستادلارینین الیله آنا دیلینده نمایشلر وئرمكله یارانمیش تئاتر و دسته‏‌لری اساسیندا رسمی دؤولت تئاتری یارانیب آنا دیلینده موفقیتلی نمایش‌لر وئرمگه باشلادی. میللی حكومت دؤورو بوتون ابتدائی و اورتا مكتبلرده حتی تازا قورولموش تبریز دانیشگاهیندا درسلر آنا دیلینده ایدی.بو مدتده ابتدائی مكتبلرین اكثر كیلاسلاری اوچون آنادیلینده درس كیتابلاری حاضیرلانیب چاپ ائدیلدی و مجّاناً اوشاقلارین ایختیاریندا قویولدو. میللی حكومت رادیوسو قورولوب ایشه باشلادی. آذربایجان و زنگان‏دا تورك دیلی رسمی دولت دیلی‏ ایدی. بونوندا نتیجه‏ سینده بو بیر ایلده آنادیلیمیز كئچمیش بیر عصیردن داها چوخ اینكیشاف ائدیب گؤزللشدی. یوزلرجه شاعیر یازیچی، روزنامه‏ یازان مئیدانا گلدی. دیلین ادبیاتیمیزین بو سرعتلی اینكیشافی تهران اوردولارینین تبریزه گلمه‏‌سیله گئنه دایاندی!

۱۳۲۵ – نجی ایل آذرین ۲۲ سینده تهران‏دان گلن جلادلار فرقه زامانی آنادیلینده چاپ ائدیلمیش كیتابلاری تبریزین كوچه‌‏لرینده اودلاییب یاندیردیلار. آذربایجان خالقی، اونون دیلین ادبیاتی و میللتینه اولونان تحقیر و توهین بو وحشی حركتی هئچ بیر زامان یاددان چیخارمایاجاقدیر.میللی حكومت زامانی تبریز- زنگان، اردبیل، ارومیه، ماراغا،مییانا و سایر آذربایجان شهرلرینین كوچه‌‏لری آسفالت اولدو. چوخلو كیتابخانالار و ایجتیماعی مدنی یئرلر آچیلدی. بو شهرلرده ایجتیماعی بنالارین تیكیلمه‌‏سینه باشلاندی. تبریز لوله‏‌كشی‏‌ـسینین اساسی قویولدو و تبریز سو جهتدن اساسی شكیلده تامین ائتمك اوچون “سیوان” چایی‏نین تبریزه گتیریلمه‌‏سینین نقشه‏‌سی چكیلیب قورتارمیشدی.میللی حكومت و آذربایجان دموكرات فرقه‏‌سی گنج نسلین تربیه‏‌سینه خصوصی فیكیر وئریردی. مرحوم پیشه‏‌وری ۱۳۲۵- نجی ایل تیرآیینین ۱۵ نده تشكیل اولموش دموكرات جوانلارینین بیرینجی كنگره‏‌سینه گؤندردیگی پیامیندا یازیردی :

«جوانلاریمیز گله‌‏جگیمیزدی، اونلارا همیشه بیز اومود گؤزی ایله باخیریق. اگر اولارین تربیه‌‏سی دوزگون یولیله گئدیرسه بیز هامیمیز خوشبخت اولاریق.» (پیشه‌‏وری ۲۱ آذر روزنامه‏‌سی صحیفه ۷۱)

جاوانلار تشكیلاتینین رهبرلیگی آلتیندا آذربایجانین هر یئرینده اوشاقلار تشكیلاتی یارانمیش و اونون مینلرجه اوشاغی متحدالشكل حالا سالینمیشدی. آذربایجان دموكرات فرقه‌‏سینین رهبرلیگی آلتیندا یارانان ۲۱ آذر نهضتی و قورولان میللی حكومتین هدفلری بیر ایل عرضینده آذربایجان و زنگاندا گؤردویو ایشلری بیر مقاله‏‌ـده احاطه ائتمك ممكن دئییلدیر. بو حركت ایران آزادلیق مبارزه‏‌سی، هابئله آذربایجان خالقی تاریخینده ائله بؤیوك حادیثه‌ـ‏دیركی، اونون باره‌‏سینده چوخلو یازیلمیش و گئنه‌ـ‏ده یازیلاجاقدیر.

 21 آذر نهضتی ائله‏‌ـجه‏ ده كوردوستان نهضتی و اونلارین رهبرلیگی حركتین سون گونونه قدر یعنی ۱۳۲۵- نجی ایل آذرین ایگیرمیسینه قدر اؤز اینقیلابی خط‏لرینده ذرجه‌ـ‏ده اولسا دگیشیكلیك عمله گتیرمه‏‌میش. بیر آدّیم‏دا اولسا گئری چكیلمه‏‌میشدیر. عكسینه زنگان، تهران جلادلاری طرفیندن قان دریاسینا چئوریلندن سونرا آذربایجانین هر یئرینده تازا روحیه‏ ایله ۱۳۲۴- نجو ایل آذریندن داها شیدّتلی حاضیرلیق گئدیردی. خالق یئنی اومودلرله مثل‏‌ـسیز شكیلده سیلاحا ساریلیردی.او گونلر آذربایجاندا اولمامیش آدام ستارخان اولادینین بودرجه‏‌ـده یوكسك اینقیلابی احوال روحیه‏‌سینی تصور ائده‏‌بیلمز. بو گونلر ۲۱ آذر نهضتی ایل دؤنومونه حاضیرلیغا برابر مركزی كمیته و مرحوم پیشه‌‏ورینین امری ایله اساساً بابك آدلی یئنی فدائی دسته‌‏سی یارانیردی. بو فدائی دسته‌‏سینین یارانماسیندا شخصا ایشتیراك ائدیردیم. فدائی‌لر سیراسینا ایستیه‌ـ‏نلرین سایی او قدر ایدی‏ كی، اونلارین هامیسینی تعلیمات مئیدانلاریندا مشق ائلهمك اوچون منظم ائتمك ممكن اولموردو.  بو گونلر تبریزین بوتون محله‌لرینین گئنیش یئرلری حربی تعلیمات مئیدانینا چئوریلمیشدی. تفنگ گؤتوروب تعلیمات مئیدانلاریندا مشق ائله‌ین قادین و قیزلارین سایی كیشیلردن آز دئییلدی. مرحوم پیشه‌ورینی سونونجو دفعه آذرین ایگیرمیسینده سحر مركزی كمیته‌نین بناسیندا گؤردوم. اولدوقجا توتغون و عصبی‌ایدی، بئله بیر حالتی مرحوم پیشه‌وری‌ده ۱۳۲۴ –نجو ایل ۲۱ آذر گونو سحر سرتیب درخشانیلیه مذاكره‌دن قایداندا پاساژدا گؤرموشدوم. لاكین اوندا گؤزلرینین ایچی گولوردو. اوزوندن موفقیت یاغیردی. دایانیب گوله – گوله : اوغلوم ایشلر نئجه گئدیر؟ زنگنه‌یه  تسلیم اولماق ایسته‌میریك. اورمویا آدام گؤندرمك لازیمدیر، ایشلر دوزه‌لر دییه تله‌سیك گئتدی. لاكین سونونجو دفعه من اونو گؤره‌نده باشینی آشاغا سالیب هئچ نه دئمه‌دن اؤز اوتاغینا گیردی و سونرا بیر داها اونو گؤره‌بیلمه‌دیم.همین گون آخشام چاغلاری جاوانلارین مركزی كمیته‌سینده‌ایدیم. فرقه‌نین مركزی كمیته‌سیندن تلفون ائتدیلركی، فرقه بیناسی مقابلینده میتینگ وار. یولداش پیشه‌وری نطق ائده‌جكدیر دئیه اورایا گئتدیك. لاكین پیشه‌وریدن خبر یوخ‌ایدی. محمد بی‌ریا بینانین بالكونوندان مقاومت گؤسترمك باره‌سینده اؤزوده مركزی كمیته آدیندان دانیشیردی. میتینگیدن سونرا مركزی كمیته‌یه گئتدیم. اوردا بی‌ریادان باشقا مركزی كمیته‌نین عضولریندن هئچ كیم یوخ‌ایدی. بی‌ریانین اعلان ائتدیگی تصمیم هانسی مركزی كمیته‌ طرفیندن و نه زامان توتولدوغو هئچ كیمه معلوم دئیلدی. اتحاد شورویه گئدندن سونرا مرحوم پیشه‌وری وفاتینا قدر ایرانا قایتماق اوچون دوشونور و چالیشیرمیش لاكین …مرحوم پیشه‌ورینین ایرانی ترك ائتمه‌سینده چوخلو سیررلر واردیركی، هله‌لیكله آچیلمامیشدیر. بیر اونون شورویده ایرانا قاییتماغا چالیشماسی و بو چالیشمالار زامانی گؤزله‌نیلمه‌دن وفاتی بو سیررلرین چوخ مركب اولماسیندان حكایت ائدیر!

یازار / Yazar : آیهان میانالیAyhan Miyanalı

بو یازېنې دا اۏخویون /Bu Yazını da Oxuyun

IMG_20181023_085838_129

کیتاب‌لاریمیزی یالقیز بوراخمایاق! / آیهان میانالی

کیتاب‌لاریمیزی یالقیز بوراخمایاق! / آیهان میانالی بیر آنادان باشلایان سؤزجۆکۆيدۆ آنا دیلی، و بیر ماهنی‌نین …


Warning: count(): Parameter must be an array or an object that implements Countable in /home/yeniqapi/public_html/wp-includes/class-wp-comment-query.php on line 399

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *